२१औँ शताब्दी प्रविधिको युग हो। जीवनका हरेक क्षेत्रमा प्रविधिको प्रभाव तीव्र रूपमा बढिरहेका बेला शिक्षा क्षेत्र पनि यसबाट अछूत रहन सक्दैन। हिजोको परम्परागत चक, डस्टर र कालोपाटीमा सीमित शिक्षण-अध्यापन शैली आज स्मार्टबोर्ड, कम्प्युटर, इन्टरनेट र डिजिटल सामग्रीमा रूपान्तरण भइरहेको छ। यस्तो अवस्थामा “शिक्षकका लागि सूचना तथा सञ्चार प्रविधि (ICT) को ज्ञान रहर हो कि बाध्यता?” भन्ने प्रश्न बहसको केन्द्र बनेको छ।
१. ICT ज्ञान: रहर कि समयको बाध्यता?
विगतमा शिक्षकका लागि प्रविधिको प्रयोग वा कम्प्युटर सिक्नु एक प्रकारको ‘रहर’ वा अतिरिक्त दक्षता मानिन्थ्यो। प्रविधि जानेका शिक्षकलाई विशेष नजरले हेरिन्थ्यो भने नजानेका शिक्षकहरूलाई पनि शिक्षण कार्यमा कुनै ठूलो बाधा पर्दैनथ्यो।
तर आज समय बदलिएको छ। ICT को ज्ञान अब शिक्षकका लागि रहर मात्र रहेन, यो एक ‘अपरिहार्य बाध्यता’ बनिसकेको छ। यसका प्रमुख कारणहरू निम्न छन्:
- डिजिटल पुस्ताका विद्यार्थी: आजका विद्यार्थीहरू जन्मैदेखि प्रविधिसँग जोडिएका छन् (Digital Natives)। उनीहरूलाई परम्परागत नीरस शैलीभन्दा भिजुअल, अनिमेशन र अन्तर्क्रियात्मक माध्यमबाट सिकाइएका विषयवस्तु चाँडै र प्रभावकारी रूपमा बुझ्न सहज हुन्छ। विद्यार्थीको गतिसँग अघि बढ्न शिक्षकले प्रविधि अपनाउनै पर्छ।
- विश्वव्यापी महामारी र अनलाइन शिक्षाको पाठ: कोभिड-१९ महामारीले शिक्षा क्षेत्रलाई रातारात डिजिटल माध्यममा धकेल्यो। जसले ICT जानेका थिए, उनीहरूले पठनपाठन निरन्तर चलाउन सके; तर प्रविधिमा पछाडि परेका शिक्षक र विद्यालयहरू ठूलो सङ्कटमा परे। यसले प्रविधिको ज्ञानलाई विलासिता होइन, सुरक्षा र आवश्यकता सिद्ध गरिदियो।
- शिक्षा नीति र पाठ्यक्रम: नेपाल सरकारले पनि ‘शिक्षामा ICT’ को नीति अघि सारेको छ। डिजिटल पाठ्यपुस्तक, अनलाइन नतिजा प्रकाशन,EMIS डाटा प्रविष्टि र डिजिटल हाजिरी जस्ता कार्यहरू अनिवार्य हुँदै जाँदा शिक्षकका लागि ICT ज्ञान दिनप्रतिदिन बाध्यकारी बन्दै गएको छ।
२. शिक्षकहरूको हेर्ने दृष्टिकोण
शिक्षा क्षेत्रमा प्रविधिको प्रवेशलाई लिएर नेपाली शिक्षकहरूमा मुख्यतया तीन प्रकारका दृष्टिकोण वा धारणा पाइन्छन्:
क) सकारात्मक र रूपान्तरणकारी दृष्टिकोण (Early Adopters)
विशेष गरी युवा पुस्ता र प्रविधिमैत्री शिक्षकहरू ICT लाई एउटा उत्कृष्ट अवसरका रूपमा लिन्छन्। उनीहरूको सोच अनुसार:
- प्रविधिले शिक्षण कार्यलाई सहज, रोचक र प्रभावकारी बनाउँछ।
- विश्वभरका नयाँ ज्ञान र शिक्षण सामग्री क्षणभरमै कक्षाकोठामा ल्याउन सकिन्छ।
- यसले शिक्षकको आफ्नै पेसागत विकास (Professional Development) मा सहयोग पुर्याउँछ।
ख) संशय र हिचकिचाहटको दृष्टिकोण (Resistance to Change)
वर्षौँदेखि परम्परागत शैलीमा अध्यापन गराउँदै आएका पुराना वा वरिष्ठ शिक्षकहरूमा ICT प्रति केही डर र हिचकिचाहट देखिन्छ। उनीहरूको दृष्टिकोणमा:
- “हामीले यतिका वर्ष चक-डस्टरकै भरमा राम्रो नतिजा निकाल्यौँ, अब यो उमेरमा कम्प्युटर सिक्न किन पर्यो?” भन्ने सोच।
- प्रविधिको प्रयोगले शिक्षकको महत्त्व घटाउँछ वा यो जटिल हुन्छ भन्ने भ्रम।
- सिक्ने इच्छा हुँदाहुँदै पनि तालिम र पूर्वाधारको अभावमा उत्पन्न हुने हतोत्साह।
ग) बाध्यतात्मक र औपचारिकतावादी दृष्टिकोण
कतिपय शिक्षकहरू भने ICT लाई “प्रशासन वा सरकारले थोपरेको बोझ” का रूपमा हेर्छन्। उनीहरू प्रविधिलाई सिकाइ सुधारको माध्यमभन्दा पनि हाजिरी मिलाउन वा फाराम भर्नका लागि मात्र प्रयोग गर्छन्। उनीहरूमा प्रविधिलाई आत्मसात् गर्नेभन्दा पनि आदेश पालना गर्ने भावना बढी देखिन्छ।
३. विद्यमान चुनौतीहरू
शिक्षकहरूले चाहेर मात्र पनि ICT को पूर्ण प्रयोग हुन सकेको छैन। यसमा केही व्यावहारिक चुनौतीहरू छन्:
- भौतिक पूर्वाधारको कमी: धेरैजसो ग्रामीण भेगका विद्यालयहरूमा इन्टरनेट, विद्युत र ब्याकअप र कम्प्युटरको पहुँच अझै पुग्न सकेको छैन।
- व्यावहारिक तालिमको अभाव: सरकार वा सङ्घ-संस्थाले दिने तालिमहरू प्रायः सैद्धान्तिक मात्र हुन्छन्, जसले शिक्षकलाई कक्षाकोठामै प्रविधि प्रयोग गर्न सक्ने बनाउन सक्दैनन्।
- सुरक्षा र विकृतिको डर: प्रविधिको दुरुपयोग र साइबर सुरक्षाबारे पर्याप्त ज्ञान नहुँदा पनि धेरै शिक्षकहरू प्रविधि चलाउन डराउँछन्।
निष्कर्ष
निसन्देह, ICT को ज्ञान सुरुमा रहरबाट सुरु भएको भए तापनि वर्तमान युगमा यो शिक्षकको अस्तित्व र पेसागत दक्षताका लागि बाध्यता भइसकेको छ। प्रविधिले शिक्षकलाई विस्थापित गर्दैन, तर प्रविधि प्रयोग गर्ने शिक्षकले प्रविधि प्रयोग नगर्ने शिक्षकलाई निश्चित रूपमा विस्थापित गरिदिन्छ।
त्यसैले, ICT लाई ‘बोझ’ वा ‘बाध्यता’का रूपमा भन्दा पनि सिकाइलाई सहज र जीवन्त बनाउने ‘सबल माध्यम’का रूपमा हेर्नु आवश्यक छ। सरकारले पूर्वाधार र व्यावहारिक तालिमको व्यवस्था गर्ने तथा शिक्षकहरूले पनि सकारात्मक सोचका साथ आफूलाई समयसापेक्ष अपडेट गर्दै लैजाने हो भने नेपालको शिक्षा क्षेत्रले नयाँ फड्को मार्ने निश्चित छ।
गजवकाे information रहेछ सर धेरै मेहनत गरेर तयार गर्नुभएको यो पुरै लेख मैले पढेको छु। मलाई लाग्छ यो लेख पढेर अरुलाई पनि धेरै ज्ञान मिल्यो होला भन्ने।
Very 👍. Reality and context based article for we all teacher's.
Thank you very muh sir for good comment.
Very good
Thank you sir.